ضرورت ها ، الزامات ، موانع و ظرفیت های اقتصاد مقاومتی

این عوامل و همچنین اجرای ناموفق نسخه‌های توصیه شده مؤسسه‌هاي بین‌المللی از جمله صندوق بین‌المللی پول و بانک جهانی موجب شده است که  همچنان ضعف‌های اساسی داشته باشد  و از بي‌ثباتي و ناپایداری مزمن رنج ببرد که تحریم‌های ظالمانه نیز آسیب‌پذیری آن را بیشتر نمایان کرد. این موضوع موجب شده است که رهبر معظم انقلاب اسلامی راهبرد اقتصاد مقاومتی را به عنوان یک راهبرد استراتژیک برای رشد و بالندگی اقتصاد کشور بیان نموده و سیاست‌های آن را نیز ابلاغ فرمایند. با توجه به اهمیت بسيار این موضوع، به اختصار نکاتی درباره مفهوم و چارچوب نظری آن بیان می‌شود.

الف-مفهوم اقتصاد مقاومتی

اجرای هر راهبردی در گام اول، مستلزم شناخت مفهوم آن است که در این راستا مقام معظم رهبری در ۱۰ سئوال و پاسخ، مفهوم آن را روشن کرده‌اند که در سایت Khamenei.ir ارائه شده است.

با توجه به سئوال‌ها و پاسخ‌های ياد شده و نیز بررسی‌های کارشناسی می‌توان گفت اقتصاد مقاومتی یک رویکرد رشد و توسعه متوازن است که رشد مداوم اقتصادی و توسعه عدالت اجتماعی هدف اساسی آن است که با اتکاء به ظرفیت‌ها، منابع و فرصت‌های داخلی از یک سوی و حضور مؤثرتر در بازارهای جهانی تحقق می‌یابد.

این رویکرد بیانگر کاهش وابستگی اقتصادی در واردات به ویژه واردات کالاهای اولیه و با فناوری پايین‌تر از متوسط از طریق تولید داخلی آنها و تولید محصولات رقابت‌پذیر در بازارهای جهانی برای استفاده بیشتر از فرصت‌های بازار جهانی است.

این رویکرد در متن خود بیان‌گر توقف حراج ثروت ملی(نفت) و تبدیل آن به ارز برای تأمین نیازهای مصرفی و جاری جامعه است و در مقابل تأکید بر تنوع سازی منابع درآمدی کشور با مشارکت بیشتر افراد، فعالان اقتصادی و بخش‌های خصوصی و تعاونی است.

اقتصاد مقاومتی به‌طور‌خلاصه به کارگیری راهکارهای عملی برای کاهش آسیب‌پذیری اقتصاد کشور از یک سوی و افزایش بهره‌وری ملی از سوی دیگر است که اگر تحقق یابد، بهره‌وری ملی افزایش مي‌یابد و رقابت‌پذیری جهانی کشور نیز ارتقاء می‌یابد.

ب- چارچوب نظری اقتصاد مقاومتی 

اقتصاد مقاومتی مانند هر مفهومی دیگر برای اجرا، نیازمند الگو‌سازی و چارچوب عملی است که در این راستا شناخت چهار بخش اساسی شامل ضرورت‌ها، موانع، الزامات، و ظرفیت‌ها و منابع ضروری است.

·       ۱-ضرورت‌ها

وضعیت اقتصاد کلان کشور بیانگر مطلوب نبودن وضع موجود و ضرورت اصلاح آن است که از دلائل مهم این بي‌تناسبي می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• وابستگی شدید اقتصاد به خارج و در نتیجه آسیب‌پذیری بالای آن که در موضوع تحریم این آسیب‌پذیری بیش از همیشه خود را نشان داد؛

به نحوی که به دلیل مشکلات زنجیره تأمین، تولید صنایع و شرکت‌ها به شدت کاهش یافت و این موضوع مشکلاتی را برای کشور ایجاد کرد.

• نبود تنوع درامدی و وابستگی اقتصاد به یک محصول طبیعی و خدادادی
• تسلط دولت در اقتصاد (سهم حدود ۸۰ درصدی) وسهم اندک بخش خصوصی
• ناتواني محصولات و خدمات تولیدی براي استفاده از فرصت‌های بازارهای جهانی، به نحوی که تراز حساب جاری بدون نفت همواره در سال‌های متمادی منفی بوده است که بیان‌گر فزونی واردات بر صادرات در اقتصاد بوده و قابلیت ضعیف برون‌گرايی اقتصادی کشور را نشان می‌دهد.
• کیفیت پايین محصولات داخلی و فقدان رقابت‌پذیری آنها
• وابستگی شدید صادرات به نفت(بیش از ۷۶ درصد)
• تورم‌های ساختاری مزمن و پایدار که در دوره‌های زیادی با رکود تورمی همراه می‌شود.

·       ۲- موانع و مزاحم‌ها

اجرای اقتصاد مقاومتی با موانع و مزاحم‌های زیادی روبرو است؛ از آن جمله می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

بهره‌وری وکارايی پايین در اقتصاد

سهم اندک بخش خصوصی در اقتصاد

رقابت دولت با بخش خصوصی و همچنین غیر رقابتی بودن بازارها

 کارايی پايین نهادها و نرتیبات نهادی به دلیل ضعف شایسته سالاری

وجود شبکه‌های فساد در بخش‌های مختلف

وجود گسترده انحصارها و ویژه خواری‌ها در واردات، تولید و توزیع

الگوهای نامناسب تخصیص منابع

الگوهای مصرفی اسراف‌گونه و خارج گرا

الگوهای تولید غیر رقابتی

موانع فرهنگی از جمله ناباور ي

جذابیت سفرهای خارجی برای خریدهای خارجی

نبود فرهنگ شایسته سالاری

این موارد از مهمترین موانع هستند که اجرای استراتژی اقتصاد مقاومتی را با چالش مواجه می‌کنند.

·      ۳ -الزامات

بسیاری از الزامات در مقابل موانع است؛ به بیان دیگر رفع موانع و مزاحم‌های موجود از الزامات اساسی برای اجرای اقتصاد مقاومتی است. اگر برنامه‌ریزان و مجریان بتوانند موانع ياد شده را کاملا رفع كنند یا تا حد زیادی تضعیف نمایند، گام مهمی در اجرای اقتصاد مقاومتی برداشته‌اند؛ البته در این راستا توسعه و اجرای سختگیرانه استانداردهای کیفی یک الزام بنیادین برای بهبود کیفیت خدمات و محصولات برای رقابت‌پذیری در بازار داخلی و بازارهای خارجی است.

۴-ظرفیت‌ها و منابع

اجرای هر استراتژی نیازمند منابع ضروری برای آن است. استراتژی اقتصاد مقاومتی نیز از این قاعده مستثنی نیست. در این باره می‌توان گفت که کشور از منابع بالقوه و بالفعل زیادی برخوردار است که به پشتوانه آنها می‌تواند اقتصاد مقاومتی را اجرا كند که به برخی از آنها اشاره می‌شود.

• ظرفیت فرهنگی‌ـ فرهنگ ایرانی‌ـ اسلامی با ویژگی‌هايی مانند عبادت بودن کار مولد، ضد ارزش بودن اسراف و تبذیر، گناه بودن فساد و حرام خواری، وجدان اخلاقی، ارزش مداری علم و کار عالمانه، ارزش بودن هم‌افزايی و تعاون، ارزش بودن پشتکار و همت عالی، ضد ارزش بودن سستی و تنبلی، ارزش بودن کیفیت‌گرايی (مصادیق احسن العمل) و ديگر ویژگی‌های فرهنگی مبتنی بر آموزه‌های دینی منبع و ظرفیت عظیم برای پیشبرد اقتصاد مقاومتی است.

مشروط بر اینکه از سطح آرمان‌گرايی به سطح فرهنگ واقعی وارد شده و به فرهنگ روزمره مردم، مدیران و کارکنان و ديگر گروه‌های اجتماعی تبدیل شده و در رفتارها تجلی یابد.

• ظرفیت علمی کشور‌ـ توسعه کمی و کیفی علمی کشور یکی از ظرفیت‌های مهم برای این موضوع است. در این باره وجود بیش از ۲۵۰۰ مؤسسه آموزش عالی، جایگاه ۱۷ تولید مقالات علمی، رتبه ۱۵ در نانو فناوری وديگر شاخص‌های علمی نسبتاَ مناسب 
• ظرفیت نیروی انسانی متخصص و تحصیل کرده ـ وجود بیش از ۱۰ میلیون نفر دانش آموخته دانشگاهی، بیش از ۷/۴ میلیون نفر دانشجو، بیش از ۱/۱ میلیون ثبت نام دانشگاهی بیان‌گر این است که کشور از نیروی انسانی متخصص کافی برخوردار است

 البته اگر این نیروها مهارت‌های مشکل‌یابی و مشکل‌گشايی در کار و فعالیت‌های اقتصادی وصنعتی را نیز کسب کرده باشند، بیشتر می‌توانند مؤثر باشند.

• ظرفیت بازار- وجود بازار بزرگ ۷۵ میلیونی داخلی به طور بالفعل و بازار ۱۵ کشور همسایه با حدود ۳۷۰ میلیون جمعیت به صورت بالقوه ـ منبع بزرگی است که البته استفاده از این بازارها نیازمند تولید و عرضه محصولات رقابت‌پذیر با استفاده از شیوه‌های مناسب بازاریابی و فروش است.
• ظرفیت خدادادی، وجود ذخایر قابل توجه منابع طبیعی از جمله نفت وگاز یک بستر مناسبی برای پیشبرد اقتصاد مقاومتی است؛ مشروط بر اینکه منابع حاصل از آنها صرف واردات کالاهای اولیه ومصرفی نشود؛ بلکه با منابع حاصله فناوری‌های سطح بالا وارد کشور شده و ظرفیت تولید محصولات رقابت‌پذیر جهانی در کشور ایجاد شود
• ظرفیت تجربه و یادگیری ـ یکی از ظرفیت‌های عظیم کشور برای اجرای اقتصاد مقاومتی درس‌های آموخته شده از حوادث بعد از انقلاب به‌ویژه جنگ تحمیلی و تحریم‌های ظالمانه است که موجب شده است ظرفیت یادگیری بزرگی در کشور برای اجرای اقتصاد مقاومتی وجود داشته باشد که درس‌های ياد شده انگیزه و اراده لازم را برای پیشبرد اقتصاد مقاومتی می‌تواند در کشور ایجاد كند.